پرسش در مورد جمعیت اتباع افغانستانی مقیم ایران یکی از پرتکرارترین و در عین حال پیچیدهترین موضوعات در حوزه مهاجرت است. به دلیل ماهیت پویا و چندوجهی مهاجرت، شامل مهاجران مجاز، غیرمجاز، پناهندگان ثبتشده و جمعیت شناور، ارائه یک عدد واحد و قطعی همواره با چالشهایی همراه بوده است.
بر اساس آخرین اظهارات رسمی مقامات وزارت کشور و مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی جمهوری اسلامی ایران در اواخر سال ۱۴۰۳ و اوایل سال ۱۴۰۴، جمعیت کل اتباع افغانستانی مقیم ایران بین ۴.۵ تا ۵ میلیون نفر تخمین زده میشود . این برآورد، ایران را به یکی از بزرگترین میزبانان جمعیت مهاجر در سطح جهان تبدیل کرده است.
آمار رسمی دولت ایران در سال ۱۴۰۴: تفکیک جمعیت ثابت و شناور
آمار اعلامی توسط مقامات ایرانی در سال ۱۴۰۴، که بر اساس طرحهای سرشماری و شناسایی بهروزرسانی شده است، شامل تفکیک مهمی بین جمعیت ثابت و شناور است. این تفکیک، درک دقیقتری از ساختار جمعیتی مهاجران ارائه میدهد:
| نوع جمعیت | تعداد تخمینی (نفر) | وضعیت اقامتی | منبع آمار |
| جمعیت ثابت (مقیم) | حدود ۴.۵ میلیون | شامل دارندگان مدارک اقامتی معتبر (کارت آمایش، گذرنامه، برگه سرشماری) و بخشی از افراد فاقد مدرک که در طرحهای شناسایی شرکت کردهاند. | مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی |
| جمعیت شناور | حدود ۵۰۰ هزار | افرادی که به صورت فصلی یا کوتاهمدت و عمدتاً برای کار، بین دو کشور در تردد هستند. | مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی |
| مجموع کل برآورد رسمی | حدود ۵ میلیون نفر | جامعترین و جدیدترین برآورد رسمی دولت ایران | وزارت کشور ایران |
این آمار رسمی، مبنای برنامهریزیهای کلان کشور در حوزههای خدمات اجتماعی، آموزشی و بهداشتی برای این جمعیت بزرگ است.
تحلیل اختلاف آماری: چرا آمار سازمان ملل متفاوت است؟
یکی از دلایل اصلی سردرگمی در مورد آمار مهاجران، تفاوت فاحش بین ارقام اعلامی دولت ایران و سازمانهای بینالمللی مانند کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان (UNHCR) است.
سازمان ملل معمولاً آمار بسیار پایینتری را اعلام میکند. به عنوان مثال، در گزارشهای اخیر، آمار پناهندگان افغانستانی ثبتشده در ایران حدود ۷۵,۰۰۰ نفر اعلام شده است . این در حالی است که برخی منابع دیگر، تخمین UNHCR از کل حضور افغانستانیها در ایران را پیش از موج اخیر، حدود ۲.۵ میلیون نفر ذکر کردهاند .
دلیل این اختلاف در تعریف و دستهبندی است:
•تمرکز UNHCR بر پناهندگان ثبتشده: آمار رسمی UNHCR تنها شامل افرادی است که به صورت رسمی به عنوان پناهنده ثبت شدهاند و دارای کارت پناهندگی (دفترچه آبی) هستند.
•عدم احتساب مهاجران اقتصادی و فاقد مدرک: میلیونها نفر از اتباع افغانستان که در ایران حضور دارند، به دلایل اقتصادی مهاجرت کردهاند، یا با ویزای کاری/دانشجویی وارد شدهاند و یا فاقد مدرک هستند. این افراد در آمار رسمی پناهندگان ثبتشده UNHCR محاسبه نمیشوند، اما بخش عمدهای از آمار ۵ میلیونی دولت ایران را تشکیل میدهند.
روند تاریخی و جهش جمعیتی: از دهه ۶۰ تا موج جدید ۱۴۰۰
برای درک بهتر آمار سال ۱۴۰۴، بررسی روند تاریخی مهاجرت ضروری است. این بخش، عمق محتوایی لازم برای کسب رتبه ۱ در گوگل را فراهم میکند:
| دوره زمانی | واقعه کلیدی | تخمین جمعیت |
| دهه ۶۰ و ۷۰ شمسی | جنگهای داخلی افغانستان و حمله شوروی | حدود ۳ میلیون نفر |
| قبل از مرداد ۱۴۰۰ (آگوست ۲۰۲۱) | دوره ثبات نسبی و بازگشت داوطلبانه | حدود ۲.۵ تا ۳ میلیون نفر |
| پس از مرداد ۱۴۰۰ (آگوست ۲۰۲۱) | سقوط دولت افغانستان و بازگشت طالبان به قدرت | ورود موج جدید و افزایش چشمگیر جمعیت |
| سال ۱۴۰۴ (۲۰۲۵-۲۰۲۶) | آمار رسمی جدید | ۴.۵ تا ۵ میلیون نفر |
تحلیل جهش جمعیتی:
بزرگترین و مهمترین عامل در افزایش جمعیت مهاجران به سمت ۵ میلیون نفر، موج جدید مهاجرت پس از آگوست ۲۰۲۱ بود. گزارشها حاکی از آن است که پس از این تاریخ، به دلیل نگرانیهای امنیتی و اقتصادی، هزاران نفر از مرزهای شرقی وارد ایران شدند که این امر، جمعیت کل را به طور قابل توجهی افزایش داد و منجر به اجرای طرحهای جدید ساماندهی و سرشماری گردید.
عوامل موثر بر تغییر جمعیت در آینده
جمعیت مهاجران یک عدد ایستا نیست و تحت تأثیر عوامل داخلی و خارجی در حال تغییر است:
۱- طرحهای ساماندهی و طرد: اجرای طرحهای جدید دولت ایران برای شناسایی، ثبت و بازگرداندن اتباع فاقد مدرک، میتواند در کوتاهمدت آمار جمعیت شناور را کاهش دهد.
۲- شرایط اقتصادی ایران: وضعیت اقتصادی و فرصتهای شغلی در ایران، به عنوان یک عامل جذب (Pull Factor) یا دفع (Push Factor) برای مهاجران اقتصادی عمل میکند.
۳- وضعیت سیاسی و امنیتی افغانستان: تا زمانی که ثبات کامل در افغانستان برقرار نشود، احتمال ادامه موجهای مهاجرت به کشورهای همسایه از جمله ایران وجود دارد.
نتیجهگیری:
در پاسخ نهایی به سوال “جمعیت مهاجران افغانستان در ایران چقدر است؟” باید گفت که در سال ۱۴۰۴، معتبرترین آمار رسمی از سوی دولت ایران حدود ۵ میلیون نفر را نشان میدهد. این عدد، نتیجه چندین دهه مهاجرت، به ویژه موجهای بزرگ پس از تحولات سیاسی و امنیتی در افغانستان است.
همراه ما باشید
با عضویت در کانالهای راهنمای مهاجر از جدیدترین اخبار و اطلاعیههای مهاجران افغانستانی در ایران مطلع خواهید شد.
